Toeval of Ontwerp?

Chaos, of patroon?

Een onderzoek naar het ontstaan van leven en heelal

“Is het ontstaan van het leven en het universum het resultaat van puur toeval, of wijst de complexiteit ervan op een bewust ontwerp door een Schepper?”

De stipjes op de achtergrond bewegen willekeurig — net als het argument over toeval. Klik en kijk wat er gebeurt wanneer er een patroon ontstaat.

Iedereen leeft op onze mooie planeet de aarde, maar hoe wij op deze planeet zijn gekomen, heeft door de geschiedenis heen tot verschillende meningen en verschillende antwoorden geleid. Sommige mensen geloven in een Schepper, een God, die het universum en het leven heeft geschapen. Andere mensen geloven in de evolutietheorie. Tussen deze twee standpunten bestaan verschillende varianten.

De vraag hoe het leven is ontstaan, is voor sommige mensen ingewikkeld, omdat er eigenlijk meerdere vragen door elkaar heen lopen. Hoe is het universum gemaakt? Hoe is het leven geschapen? En hoe zijn alle verschillende levensvormen, met al hun complexiteit, ontstaan? Voor het beantwoorden van de hoofdvraag gebruiken wij daarom vier deelvragen. De eerste twee gaan over het leven zelf, de derde over het universum en de vierde over wat de keuze tussen toeval en ontwerp betekent voor ons mensbeeld.

Voor dit onderzoek is vooral gebruikgemaakt van artikelen en andere publicaties op jw.org, zoals de artikelenreeks “Evolutie versus schepping”. Daarnaast hebben we Bijbelteksten uit de Nieuwe-Wereldvertaling gebruikt. Aan het eind staat ook wat wetenschappers ertegenin brengen.

  1. 1De visie van bewust ontwerp
  2. 2Toeval: de evolutietheorie en haar grenzen
  3. 3De fijnafstemming van het universum
  4. 4Maatschappelijke impact: mensbeeld en moraal
  5. Conclusie
  6. De andere kant: wat wetenschappers zeggen

Deelvraag 1: De visie van bewust ontwerp

Wat houdt de visie van bewust ontwerp in en welke wetenschappelijke argumenten ondersteunen dit?

Schepping () betekent dat het universum en het leven hun oorsprong vinden bij een Schepper, een ontwerper. De Bijbel begint met de woorden: “In het begin schiep God de hemel en de aarde” (Genesis 1:1). Dit betekent niet dat het universum maar duizenden jaren oud zou zijn. In “De wetenschap en Genesis” wordt uitgelegd dat Genesis 1:1 geen exacte leeftijd van de aarde of het universum noemt.

Het begrip verwijst naar het idee dat de eigenschappen van de natuur het resultaat zijn van bewuste intelligentie. In het denkbeeld van gelovigen wordt God gezien als de Schepper van het universum en het leven.

Het argument voor een bewust ontwerp van het leven begint met een observatie: de natuur bevat complexe en moeilijk te begrijpen systemen die goed georganiseerd zijn. Kijk bijvoorbeeld naar een heel groot gebouw in een drukke stad. Iedereen is waarschijnlijk van mening dat zo’n gebouw niet zonder oorzaak en zonder ontwerp is ontstaan. Elk onderdeel heeft een functie en werkt samen met de andere onderdelen van het gebouw. Zo zorgt de fundering ervoor dat het gebouw blijft staan en dat de bovenkant niet naar beneden zakt. Alles moet goed op elkaar aansluiten om het gebouw functioneel en veilig te maken.

Je kunt een vergelijkbare vraag stellen bij biologische systemen. In de brochure “Is het leven geschapen?” wordt beschreven hoe onderzoekers natuurlijke systemen bestuderen en proberen na te bootsen om technische problemen op te lossen. Ze komen er dan al snel achter dat die systemen heel complex zijn. De natuur kan dus dienen als inspiratie voor menselijke technologie.

Volgens de JW.org-bronnen is vooral de cel een goed voorbeeld van hoe complex het leven is. Zelfs de eenvoudigste bacteriecel werkt als een ingewikkelde fabriek. Duizenden werken samen om energie te maken, stoffen te vervoeren, fouten te herstellen en nieuwe onderdelen te bouwen. Al die processen moeten tegelijk werken, anders levert het niets op.

DNA bevindt zich in iedere levende cel en bevat informatie over je genen. Het is een molecule waarin informatie chemisch wordt opgeslagen. Volgens “De cel: een schat aan informatie” bestaat het menselijk genoom uit ongeveer drie miljard chemische basenparen. De vier basen worden aangeduid met de letters A, C, G en T, en de volgorde daarvan bevat de genetische informatie. Er wordt duidelijk gemaakt dat DNA niet zomaar uit willekeurige chemische stoffen bestaat: de bouwstenen staan in een vaste volgorde, en die volgorde geeft ze elk een functie.

DNA werkt als een taal met vier letters. Bij alle andere codes die we kennen, is er iemand die de code heeft bedacht.

Volgens JW.org roept deze combinatie van informatie, organisatie en onderlinge afhankelijkheid de vraag op hoe zulke systemen zonder intelligentie ontstaan kunnen zijn.

Een ander argument heet “onherleidbare complexiteit”. Dat betekent: een systeem met meerdere onderdelen die alleen samen werken. Als je één onderdeel weghaalt, werkt het systeem niet een beetje slechter, maar helemaal niet meer. Bioloog Michael Behe gebruikt hiervoor het zweepstaartje van een bacterie als voorbeeld. Hieronder kun je het zelf proberen.

Het zweepstaartje van de bacterie is een piepklein motortje van vijf onderdelen (1 t/m 5) die alléén sámen werken. Klik een onderdeel aan om ’m weg te halen en kijk of het motortje blijft draaien.

Alle vijf onderdelen aanwezig — het motortje draait en de bacterie zwemt vooruit.

Wat zeggen wetenschappers over het zweepstaartje?

Deelvraag 2: Toeval: de evolutietheorie en haar grenzen

Welke argumenten gebruikt de evolutietheorie voor het ontstaan van het leven door toeval, en tegen welke wetenschappelijke grenzen of gaten loopt deze theorie aan?

Evolutie is een theorie die probeert uit te leggen hoe groepen levende organismen over meerdere generaties veranderen en hoe verschillende soorten met elkaar verwant zijn. Bij de evolutietheorie spelen veranderingen in het DNA (), erfelijkheid en het overleven en voortplanten van organismen die goed bij hun omgeving passen () een belangrijke rol. De mutaties zelf gebeuren zonder doel, maar veranderingen die helpen om te overleven, blijven bewaard.

JW.org erkent dat er binnen populaties veranderingen en variaties kunnen bestaan, maar twijfelt of zulke veranderingen genoeg zijn om het ontstaan van alle grote groepen en levensvormen te verklaren. In dit verslag komen twee problemen aan bod:

  1. Ontbrekende tussenvormen. Als evolutie heel geleidelijk gaat, zou je veel fossielen van tussenvormen verwachten. Critici zeggen dat veel grote groepen dieren juist vrij plotseling in het fossielenbestand verschijnen, vooral tijdens de , zonder duidelijke voorgangers. Wat zeggen wetenschappers hierover?
  2. Het probleem van de eerste cel. Het is belangrijk om evolutie en het ontstaan van het eerste leven uit elkaar te houden. Evolutie gaat vooral over hoe bestaande levensvormen veranderen en hoe ze van eerdere levensvormen afstammen. Hoe het leven uit niet-levende stoffen is ontstaan (dit heet abiogenese), is een ander onderwerp. Ook op jw.org wordt dit onderscheid gemaakt. Experimenten zoals dat van leverden wel losse bouwstenen op, maar nooit een cel die zichzelf kan kopiëren, en dat is een veel grotere stap. Wat zeggen wetenschappers hierover?

Vaak wordt ook naar de kans gekeken. Eén werkend eiwit bestaat al uit honderden in precies de goede volgorde. De kans dat zoiets toevallig ontstaat, wordt heel erg klein genoemd. Voor een hele cel met duizenden eiwitten die precies op elkaar passen, is die kans nog veel kleiner.

Probeer het zelf met de kansmachine. Een eiwit is een ketting van aminozuren, en daarvan bestaan 20 soorten (hier als letters). Elke letter hieronder is een echt aminozuur, samen vormen ze een woord. Kan toeval deze ketting van 12 aminozuren in precies de goede volgorde zetten?
Doel
Gok
Pogingen: 0Beste gok: 0 van 12 goed
Zomaar gokken
Elke gok zijn het 12 nieuwe, willekeurige letters. Wat de vorige keer goed was, ben je weer kwijt. Zo werkt puur toeval.
Stap voor stap, met selectie
Je begint met één willekeurige gok. Daar worden 100 kopieën van gemaakt, elk met een klein foutje: soms is er een letter veranderd. Alleen de kopie die het meest op het doel lijkt, gaat door naar de volgende ronde. Goede letters blijven dus bewaard.

Kies hierboven hoe je wilt gokken.

De kans om alle 12 in één keer goed te gokken is 1 op 2012: dat is 1 op ruim 4 biljard. Bij een eiwit van 150 aminozuren is de kans 1 op een getal met 196 cijfers.

Deelvraag 3: De fijnafstemming van het universum

Hoe wijst de precieze afstemming van de natuurwetten in het universum op een bewuste Schepper in plaats van toeval?

Bij deze deelvraag wordt besproken of de omstandigheden op aarde toevallig zijn. In de publicatie “Is het leven geschapen?” wijst JW.org op factoren zoals de positie van de aarde, de baan om de zon, de maan, de atmosfeer, het magnetische veld en verschillende natuurlijke kringlopen. Je kunt je afvragen of die combinatie het gevolg is van blind toeval of van bewust ontwerp.

Ook belangrijke waarden in de natuur, zoals de sterkte van de zwaartekracht, de afstand van een planeet tot haar ster en de kracht die atoomkernen bij elkaar houdt, blijken heel precies op elkaar afgestemd. Als je er een klein beetje aan verandert, kunnen sterren, atomen of leven niet bestaan. Hieronder kun je het zelf proberen met twee van die waarden.

Leven mogelijk

Het groene bandje op elke schuif is de “leefbare zone”: het smalle gebied waarin leven mogelijk is. Voorstanders van bewust ontwerp zien deze precisie als een aanwijzing dat iemand het zo heeft ingesteld. Critici geven andere verklaringen, zoals het of een . Die worden verderop uitgelegd. Beide kanten komen in dit verslag aan bod.

Wat zeggen natuurkundigen over fine-tuning?

Hoe groot is het heelal eigenlijk?

Scroll door de schaal, van je eigen planeet tot aan de rand van het waarneembare heelal.

Sla de zoomtocht over
1 / 7

Aarde

≈ 12.742 km doorsnede

Onze planeet — voor zover bekend de enige plek met leven.

scroll om verder in te zoomen

Deelvraag 4: Maatschappelijke impact: mensbeeld en moraal

Wat is de maatschappelijke impact van de keuze tussen toeval of ontwerp op ons mensbeeld en onze moraal?

Mensbeeld
Als het leven uiteindelijk geen doel heeft, kan het ontstaan van de mens worden gezien als het resultaat van natuurlijke processen. Er zit dan geen vooraf bedacht “waarom” achter ons bestaan.
Moraal
Ons gevoel voor goed en kwaad is ontstaan omdat het hielp om te overleven. Het ligt daardoor niet vast: wat “goed” is, hangt af van tijd, cultuur en situatie.
Zin van het leven
Mensen moeten zelf een doel en betekenis aan hun leven geven; die zitten er niet vanzelf in.

Conclusie: terug naar de hoofdvraag

Uit het onderzoek blijkt volgens de gebruikte JW.org-bronnen dat het leven heel complex is, vooral de cel en het DNA (deelvraag 1). Daarnaast loopt de evolutietheorie volgens deze bronnen tegen problemen aan rond tussenvormen en de eerste cel (deelvraag 2). Ook de omstandigheden op aarde en de afstemming van het universum lijken niet zomaar toevallig (deelvraag 3). Deelvraag 4 laat zien dat deze keuze niet alleen iets voor op papier is. Ze bepaalt of het leven van een mens een toevalstreffer is, of een leven met een doel.

De conclusie van dit onderzoek is dat de JW.org-bronnen de visie ondersteunen dat de complexiteit en samenhang van het leven en de aarde beter passen bij doelbewust ontwerp dan bij blind toeval.

Wat denken de meeste wetenschappers? Is dit wel wetenschap?

De andere kant: wat wetenschappers zeggen

Een verslag dat wetenschappelijk zorgvuldig wil zijn, laat ook de tegenkant zien.

De argumenten hierboven komen vooral uit publicaties van jw.org, de website van een religieuze organisatie. Op een paar belangrijke punten denken de meeste biologen en natuurkundigen er anders over. Klik een onderwerp open om het tegenargument te lezen.

De meeste biologen zien evolutie door mutatie en natuurlijke selectie als een sterk bewezen theorie. Ze wijzen op fossielen, erfelijkheid (DNA) en de ontwikkeling van embryo’s als bewijs. Ook is evolutie al waargenomen in laboratoria en in de natuur.

Er zijn wel overgangsfossielen gevonden, zoals Tiktaalik: een dier tussen vis en landdier. Dat er niet meer van dit soort fossielen zijn, voorspelde Darwin zelf al — fossielen vormen is namelijk heel zeldzaam. Wetenschappers die fossielen bestuderen zien dit dus niet als een probleem.

Hoe de eerste cel precies is ontstaan, weten wetenschappers nog niet volledig. Zij zien dit als een vraag waar scheikundigen nog onderzoek naar doen, niet als bewijs voor een ontwerper. Dat iets nog niet is verklaard, is volgens hen geen bewijs voor een andere verklaring.

Biologen denken dat het bacteriële zweepstaartje is ontstaan uit een eenvoudiger systeem met een andere functie, zoals een klein pompje dat eiwitten naar buiten de cel transporteert. Door kleine aanpassingen zou dat pompje stap voor stap zijn veranderd in het huidige zweepstaartje.

Natuurkundigen noemen twee mogelijke verklaringen. Eén: als de natuurwetten anders waren, zou er niemand zijn om zich daarover te verbazen (dit heet het antropisch principe). Twee: misschien zijn er heel veel andere heelallen met andere natuurwetten, en leven wij toevallig in het heelal waar het wél kan (dit heet een multiversum). Ook weten we nog niet zeker of die waarden in de natuur überhaupt anders hádden kunnen zijn.

Veel filosofen zeggen dat “God” of “een ontwerper” geen verklaring is die je met een proef kunt testen of weerleggen. Daarom valt dit volgens hen buiten de natuurwetenschap. Dat betekent niet dat de vraag onbelangrijk is — wel dat het meer een filosofische of religieuze vraag is dan een natuurwetenschappelijke.

Deze tegenargumenten maken de argumenten voor bewust ontwerp niet meteen ongeldig. Wel is het goed om te weten: de meeste wetenschappers zijn het niet eens met de conclusie van dit verslag. Die conclusie komt voort uit een manier van denken die geïnspireerd is door het geloof.